Між милосердям і війною. Усе про стосунки Папи Римського Франциска з Україною і Росією
https://zaxid.net/statti_tag50974
Marija Masiuk
Dziennikarka działu lokalnego ZAXID.NET. Pisze o życiu społeczno-politycznym regionu, o edukacji i kulturze
21 kwietnia 2025 roku, 18:36
88-letni papież Franciszek zmarł w poniedziałek, 21 kwietnia, w drugi dzień Świąt Wielkanocnych. W ponad tysiącletniej historii papiestwa był 266. głową Kościoła katolickiego i pierwszym nie-Europejczykiem na Tronie Piotrowym. Franciszek był człowiekiem pokoju, ale w Ukrainie jego pokojowe nastawienie często było postrzegane jako brak zrozumienia i empatii wobec Ukrainy, oderwanie od rzeczywistości oraz niechęć do psucia relacji z [prawosławnym] Patriarchą Moskwy i Rusi Cyrylem.
ZAXID.NET opowiada o skomplikowanym okresie miłosierdzia i pokory w czasach papieża Franciszka. Piszemy także o tym, co z jego pontyfikatu zapamiętają Ukraińcy.
Dobra przyszłość oraz niebezpośrednie wspieranie Rosji
Gdy 13 marca 2013 roku Franciszek został wybrany papieżem, arcybiskup Światosław Szewczuk, głowa Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego powiedział, że papież sporo wie o tym Kościele. Tak było dlatego, że wychowawcą przyszłego papieża był ks. Stepan Czmil, kapłan Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego. Patriarcha Światosław powiedział wówczas także, że nowy pontyfikat otwiera przed Ukraińskim Kościołem Greckokatolickim dobrą przyszłość.
W listopadzie 2014 roku Ukraińcy byli oburzeni z tego powodu, że Franciszek nie wspomniał o Ukrainie[1] w trakcie swego czterdziestominutowego przemówienia w Parlamencie Europejskim. Mówił o znaczeniu godności i wartości europejskich, a także o krajach, które [w owym czasie] chciały zostać członkami UE. W grudniu tego samego roku kardynał Christoph Schönborn, specjalny wysłannik Stolicy Apostolskiej i papieża do Ukrainy, przybył do Kijowa. Przekazał, że Franciszek solidaryzuje się z Ukrainą, modli się za wszystkich mieszkańców Ukrainy oraz o powrót pokoju. Kardynał przekazał również, że ważne jest zorganizowanie wizyty papieża do Ukrainy[2].
Przez cały okres pontyfikatu papież nie dotarł do Ukrainy. Dotarł natomiast do stolicy Kuby –Hawany, gdzie 12 lutego 2016 roku spotkał się z Patriarchą Moskwy i Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej Cyrylem. W trakcie tego historycznego spotkania głów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej i Kościoła katolickiego podpisano deklarację, składającą się z 30 punktów. Wojna rosyjsko-ukraińska została w niej nazwana „konfliktem wewnętrznym”, zaś Rosja nie została nazwana agresorem. Poza tym Cyryl powiedział wówczas, że Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego – to „nasza Cerkiew w Ukrainie”. Rosyjska propaganda z radością odebrała to wydarzenie, określając je jako „dobrą nowinę dla chrześcijan”.
Zdjęcie nr 1. Patriarcha Cyryl I (Władimir Gundiajew) i papież Franciszek w trakcie spotkania w Hawanie. Fot. Igor Pałkin
Ukraina nie doceniła tego gestu. Historyk Rostysław Martyniuk napisał, że deklaracja jest „splunięciem w twarz [państwu ukraińskiemu]”[3].
Arcybiskup Światosław Szewczuk mówił wówczas w wywiadzie[4], że grekokatolicy czują się zdradzeni przez Watykan i są rozczarowani „z powodu niebezpośredniego poparcia Stolicy Apostolskiej dla agresji Rosji przeciwko Ukrainie”. Zdaniem arcybiskupa Światosława Szewczuka, Papieska Rada do spraw Popierania Jedności Chrześcijan nie ma kompetencji, gdy chodzi o politykę międzynarodową, zwłaszcza „w delikatnej sprawie agresji Rosji przeciwko Ukrainie”. Rosyjska Cerkiew Prawosławna uznała te słowa arcybiskupa Światosława Szewczuka za „nieprzyzwoite”.
Po raz kolejny Ukraińcy rozczarowali się postawą papieża w maju 2016 roku, gdy Franciszek spotkał się z Pawłem Dorochinem, deputowanym do Dumy Państwowej Rosji z ramienia Partii Komunistycznej Federacji Rosyjskiej. Dorochin przyszedł na audiencję [generalną] z przyczepionym do marynarki medalem Za Powrót Krymu. Rosjanin złożył papieżowi życzenia z okazji Dnia zwycięstwa i wręczył mu wstążkę św. Jerzego[5]. Później w Watykanie można było usłyszeć słowa usprawiedliwienia, że Franciszek mógł nie wiedzieć o tym, jakie znaczenie ma wstążka.
Zdjęcie nr 2. Komunista Paweł Dorochin przyczepił do papieskiej sutanny Franciszka wstążkę św. Jerzego. Fot. archiwum
Przed 2022 rokiem Watykan znacząco wsparł Ukrainę w latach 2016–2018. Chodzi o bardzo pożyteczną inicjatywę Papież dla Ukrainy i przekazywanie pomocy humanitarnej dla mieszkańców Ukrainy Wschodniej. Po apelu Franciszka w kościołach katolickich w całej Europie zebrano ponad 11 mln EUR, do których papież dołożył 5 mln EUR z własnych funduszy[6].
Przed pełnoskalową inwazją Rosji papież wielokrotnie zapewniał, że się modli za Ukrainę, ale był powściągliwy w wypowiedziach i nie nazywał wprost Rosji agresorem. W lutym 2020 roku Franciszek spotkał się z prezydentem Ukrainy Wołodymyrem Zełenskim i Pierwszą Damą Ołeną Zełenską, a para prezydencka zaprosiła go do Ukrainy. Wówczas Franciszek nazwał Zełenskiego „prezydentem pokoju”.
Możemy też dodać, że w latach 2018[7] i 2020[8] Centrum Socjologiczne Razumkowa przeprowadzało badania dotyczące tego, któremu ze zwierzchników Kościoła – w Ukrainie i poza nią – obywatele Ukrainy ufają najbardziej. Największym zaufaniem był darzony właśnie Franciszek.
Przed pełnoskalową inwazją Rosji Stolica Apostolska informowała, że papież jest gotowy do wzięcia udziału w rozmowach z Wołodymyrem Zełenskim i Władimirem Putinem oraz do bycia pośrednikiem[9]. W Watykanie uważano, że Franciszek może sprzyjać pojednaniu [Ukraińców i Rosjan].
Kontrowersyjna Droga Krzyżowa i szacunek do „humanizmu rosyjskiego”
W 2022 roku [po pełnoskalowej rosyjskiej inwazji – przyp. tłum.] Franciszek natychmiast wsparł Ukrainę. Wysłał tu dwóch kardynałów: jałmużnika papieskiego kardynała Konrada Krajewskiego oraz szefa biura papieskiego, kardynała Michaela Czerny. Na portalu Politico można było przeczytać, że było to bardzo nietypowe posunięcie[10].
Do kwietnia 2022 roku papież często mówił o tym, że wspiera Ukraińców, odwiedzał ukraińskich uchodźców oraz ewakuowane dzieci i błogosławił je. Jednocześnie wygłaszał zaskakujące oświadczenia dotyczące przyczyn wojny. Mówił, iż wybuchła dlatego, że należy testować nowe rodzaje broni[11] i że „wojna w Ukrainie została sprowokowana przez inne podmioty”. O broni papież wypowiadał się też we wrześniu 2023 roku[12].
Przed Świętami Wielkanocnymi 2022 roku Franciszek wygłosił kolejne niejednoznaczne oświadczenie, które było nie na miejscu i oburzyło Ukraińców. Po tym, jak spod okupacji rosyjskiej wyzwolono ziemię kijowską, a świat usłyszał prawdę i zobaczył zwłoki setek zamordowanych przez Rosjan osób, Franciszek zaapelował do Ukraińców o pojednanie z ich mordercami. Poza tym Watykan uznał, że będzie dobrze, jeżeli w organizowanej tradycyjnie [w Wielki Piątek] Drodze Krzyżowej[13] wezmą udział Ukrainka i Rosjanka, które razem poniosą krzyż. Mimo oburzenia i apeli do porzucenia tego pomysłu Watykan nie usłyszał Ukrainy, a Rosjanka i Ukrainka poniosły krzyż w Colloseum. Na znak protestu ukraińskie media katolickie nie transmitowały nabożeństwa.
Zdjęcie nr 3. Rosjanka Albina i Ukrainka Iryna w trakcie Drogi Krzyżowej w Colosseum, 15 kwietnia 2022 roku. Fot. AP
W maju 2022 roku Franciszek odbył czterdziestominutową rozmowę z patriarchą Cyrylem. Papież mówił, że chciał pomóc w powstrzymaniu wojny. W trakcie rozmowy Cyryl z mapą w ręku mówił papieżowi o tym, dlaczego wojna jest konieczna. Franciszek mówił o chęci spotkania z Cyrylem w dniu 14 czerwca i żałował, że należy je przesunąć[14], „aby nie wysyłać złych sygnałów”. Jednocześnie papież mówił o tym, że nie widzi pożytku z podróży do Ukrainy, gdzie na niego czekały tysiące ludzi. Franciszek uważał, że najpierw powinien się spotkać z Władimirem Putinem[15]. Mógłby zostać pierwszym papieżem, który odwiedził Moskwę. Na wiosnę 2023 papież obiecał, że pojedzie do Kijowa, ale pod warunkiem, że pojedzie również do Moskwy[16].
Mimo wszelkich kontrowersji, Ukraińcy jednak się spodziewali, że Franciszek uratuje Ukrainę. Gdy Rosjanie otoczyli zakłady Azowstal w Mariupolu, wierzono, że Franciszek zorganizuje wyprawę krzyżową do Ukrainy, by ratować ludzi. Podobne oczekiwania i wiarę w papieża Ukraińcy mieli prawie 100 lat temu, czyli przed i w trakcie Wielkiego Głodu z lat 1932–1933. O tych oczekiwaniach pisał reporter brytyjski Gareth Jones, który odwiedził Ukrainę. Przekazywał słowa jednego z ukraińskich kapłanów: „Mamy nadzieję, że Bóg nam pomoże. Ufamy również, że pomogą inne kraje. Spodziewamy się wojny. Czytałem o tym, że papież chce zorganizować wyprawę krzyżową do Związku Sowieckiego. To wspaniałe! Gdyby miała miejsce krucjata, nasi chłopi zorganizowaliby powstanie; teraz nie ma wśród nich liderów i wszyscy się boją”.
Ówczesny papież Pius XI nie zorganizował żadnej wyprawy krzyżowej do ZSRS[17], okazało się, że to mit. Watykan wiedział o Wielkim Głodzie, ale podjął decyzję o niewypowiadaniu się w sprawie tragedii Ukraińców. Takim samym mitem okazała się krucjata Franciszka do otoczonego przez Rosjan Mariupola, której się spodziewano w maju 2022 roku. Dodać jednak należy, że w książce W niebie i na ziemi Franciszek wspomniał o Wielkim Głodzie w Ukrainie, zaliczając go do największych eksterminacji XX wieku i oświadczył, że Ukraińcy cierpieli, ponieważ walczyli o wolność.
Zestaw niejednoznacznych oświadczeń papieża w 2022 roku uzupełnia przemówienie na cotygodniowej audiencji generalnej, która miała miejsce w Dniu Niepodległości Ukrainy [24 sierpnia – przyp. tłum.]. Franciszek zaczął mówić o rosyjskiej propagandystce Darii Duginie, córce Aleksandra Dugina, ideologa „ruskiego miru”. Nazwał ją „niewinną ofiarą wojny”[18]. Zaznaczyć należy, że Daria Dugina popierała poglądy ojca i usprawiedliwiała mordowanie Ukraińców. W trakcie tego przemówienia Franciszek powiedział także, że na wojnie zarabiają handlarze bronią. Następnego dnia MSZ Ukrainy wyraziło rozczarowanie słowami papieża[19] i zaznaczyło, że nigdy nie wymieniał nazwisk ofiar wojny, które zginęły z rąk Rosjan.
W październiku 2022 roku papież po raz kolejny zaapelował o pokój[20]. Prosił Putina, by ten powstrzymał wojnę w Ukrainie, a Wołodymyra Zełenskiego – o otwarcie się na nowe poważne propozycje pokoju. W listopadzie tego samego roku Franciszek wygłosił kolejne oświadczenia, w których usprawiedliwiał Rosjan. Zdaniem papieża, nie są oni z natury okrutni:
„Przeraża mnie okrucieństwo, które nie leży w naturze narodu rosyjskiego, bowiem naród rosyjski – to wielki naród… Wolę tak myśleć, bo darzę naród rosyjski, humanizm rosyjski dużym szacunkiem. Wystarczy wspomnieć Dostojewskiego, który do dziś pobudza, inspiruje chrześcijan do refleksji nad chrześcijaństwem. Mam wielką sympatię do narodu rosyjskiego, a także darzę wielką sympatią naród ukraiński” – mówił Franciszek[21].
Mimo że papież zdawał sobie sprawę z tego, kto jest sprawcą zbrodni, również w listopadzie 2022 roku nazywał wojnę „konfliktem w Ukrainie”. Jednak w grudniu tego samego roku Franciszek porównał wojnę w Ukrainie do eksterminacji Żydów przez Niemcy nazistowskie w trakcie II wojny światowej[22].
Mantra o „bratnich narodach” i „przypadkowy” zachwyt imperializmem
Przed Wielkanocą w 2023 roku dostojnicy watykańscy ponownie wpadli na pomysł o udziale w Drodze Krzyżowej przedstawicieli Ukrainy i Rosji, ale tym razem krzyż mieli nieść nastolatkowie[23]. Ostatecznie jednak zaniechano „połączenia” i krzyż niósł tylko młody Ukrainiec. Wygłaszając błogosławieństwo Urbi et Orbi papież prosił boga o „wylanie światła Paschy na naród Rosji”[24] oraz o pomoc Ukraińcom na drodze do pokoju.
Natomiast w lipcu 2023 roku, komentując zbrodnie wojenne, papież ponownie zadecydował, że nie powie o tym, kto je popełnia. Nazwał Rosjan „braćmi” i zaapelował o powrót Rosji do umowy zbożowej[25]. W sierpniu tego samego roku Franciszek rozmawiał online z rosyjską młodzieżą zgromadzoną w Sankt-Petersburgu[26] i zaapelował do niej o to, by nie porzucała dziedzictwa imperialistycznego:
„Jesteście dziedzicami wielkiej Rosji: Rosji świętych, władców, Rosji Piotra I, Katarzyny II, tego wielkiego oświeconego imperium, mocarstwa wielkiej kultury i wielkiego człowieczeństwa. Nigdy nie porzucajcie tego dziedzictwa” – powiedział Franciszek i zaapelował do młodych, by „szli z tym naprzód”.
[Ukraińskie] MSZ skrytykowało te wypowiedzi i oświadczyło, że właśnie one są „propagandą imperialistyczną”, usprawiedliwiającą morderstwa na tysiącach Ukraińców oraz zniszczenia setek ukraińskich miast. W Watykanie ponownie zaczęto tłumaczyć, co Franciszek miał na myśli[27]. Przekonywano, że jego słowa miały zupełnie inny wydźwięk, a papież nie popiera imperializmu. Po tych tłumaczeniach na okładce tygodnika „Wprost” umieszczono podobiznę Franciszka [w papamobile, ale] na rosyjskim czołgu. Papież sam zaczął się usprawiedliwiać, mówiąc, że wspomniał o rosyjskich władcach przez przypadek[28]. Nie porzucił natomiast myśli o tym, że „kultury rosyjskiej nie można wykasować z powodu problemów politycznych”.
Zdjęcie nr 4. Tak wyglądała okładka tygodnika „Wprost” nr 36 (188) z dnia 4 września 2023 roku. Fot archiwum
Apelując o pokój po raz kolejny, Franciszek doszedł do wniosku, że odwagi „białej flagi” potrzebuje właśnie Ukraina. Watykan tłumaczył, że papież miał na uwadze rozmowy, a nie kapitulację[29]. Ówczesny minister spraw zagranicznych Ukrainy [Dmytro Kułeba] oświadczył, że Ukraina może podnieść tylko niebiesko-żółtą flagę [państwową][30]. Ukraiński MSZ zaznaczał, że papież ma apelować do agresora, a nie do ofiary[31].
W roku 2024 oświadczenia papieża Franciszka przestały zaskakiwać. Ponownie nazwał Ukraińców i Rosjan braćmi, ale nie uznał ich za rodzeństwo, jak poprzednio. Stwierdził mianowicie, że ofiara i agresor są „kuzynami”[32].
W lutym 2025 roku, zwracając się do młodzieży ukraińskiej, papież zaapelował, by „nie odpowiadała na uderzenie [w policzek]” oraz o to, żeby „była wyrozumiała i przebaczała nieprzyjaciołom”. W tym samym miesiącu stan zdrowia papieża Franciszka gwałtownie się pogorszył[33]. Po raz pierwszy po wyjściu ze szpitala głowa Kościoła katolickiego zwróciła się do wiernych pod koniec marca 2025 roku. Mowa Ojca Świętego była krótka, ale zawierała apel o modlitwę o zaprzestanie wojen, zwłaszcza w Ukrainie.
Tajne misje, czyli historia ma swój ciąg dalszy
Ukraińcy wielokrotnie zwracali się do Franciszka z prośbami o sprzyjanie wymianie jeńców. We wrześniu 2022 roku papież mówił o tym, że pomagał w przeprowadzeniu największej – od momentu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę – wymiany jeńców wojennych[34]. Odbyła się ona 21 września 2022 roku.
O tajnych misjach pokojowych papież mówił dyskretnie w maju 2023 roku. Z jego słów wynikało, że Watykan był inicjatorem misji, mającej na celu powstrzymanie wojny Rosji przeciwko Ukrainie, ale wówczas nie można było się wypowiadać publicznie o tym, jakie były efekty[35]. Chodziło o powrót do Ukrainy dzieci, które zostały porwane i wywiezione do Rosji. W samej Ukrainie nic o tej inicjatywie nie wiedziano. Ołeksij Danyłow, ówczesny sekretarz Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, mówił[36], że nie ma nic przeciwko inicjatywom pokojowym, pod warunkiem, że nie będą realizowane za plecami Ukrainy.
Nie chcąc utracić kontaktów z Rosją, papież Franciszek nie wypowiadał się publicznie o efektach misji Watykanu, informował jedynie o wsparciu humanitarnym dla Ukrainy. Gdy 21 kwietnia br. świat się dowiedział o śmierci papieża, Ołeksandr Zinczenko[37] poinformował o tym, że w 2023 roku Franciszek wsparł zakup dronów dla Sił Zbrojnych Ukrainy.
„Pieniądze za zakup dronu MAVIC przekazał papież. Było to w grudniu 2023 roku. Były one przeznaczone dla 93 brygady Chołodynj Jar [Zimny Jar – przyp. tłum]. Otrzymałem telefon od zaufanej osoby z otoczenia papieża, ta osoba zaproponowała pomoc. Drony zostały zakupione za wiedzą papieża, udzielił swego błogosławieństwa. Były to prywatne pieniądze Franciszka, a nie fundusze Watykanu. Nie mam informacji o całej skali i charakterze działalności charytatywnej zmarłego papieża. Owszem, gdy odebrałem telefon, byłem oszołomiony. Odebrało mi mowę. Oczywiście, jestem przekonany, że się dowiemy [o papieżu] jeszcze wielu interesujących rzeczy” – napisał Ołeksandr Zinczekno na FB[38].
Tłumaczyła Irena Kulesza, tłumacz języków polskiego, ukraińskiego i rosyjskiego, redaktor
miriamg@wp.pl
[1] Papież ani razu nie wymienił Ukrainy, chociaż znaczna część jego przemówienia była poświęcona polityce zagranicznej UE. Por. https://www.eurointegration.com.ua/news/2014/11/25/7028133/ [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[2] Por. https://www.eurointegration.com.ua/news/2014/12/10/7028620/ [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[3] Por. https://web.archive.org/web/20160216013442/http://novynarnia.com/2016/02/13/zayava-papi-y-kirila-tse-girshe-nizh-pakt-molotova-ribbentropa-tse-yak-andrusivska-ugoda-1667-istorik [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[4] Por. https://web.archive.org/web/20160215213648/http://news.ugcc.ua/interview/zustrіch_yaka_ne_vіdbulasya__blazhennіshiy_svyatoslav_75960.html [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[5] Wstęga św. Jerzego – podłużnie pasiasta czarno-pomarańczowa wstążka – jest jednym z symboli rosyjskiej agresji na Ukrainę. Żołnierze rosyjscy zajmujący Krym oznaczeni byli wyłącznie czarno-pomarańczowymi wstążkami na mundurach, a liderzy samozwańczych republik ludowych w Donbasie wybrali te barwy jako oficjalny symbol oporu wobec legalnych ukraińskich władz w Kijowie. Wpisywało się to w narrację początkowej akcji – wstążka miała symbolizować zwycięstwo narodów sowieckiej Rosji nad faszyzmem, tym samym faszyzmem, który według rosyjskiej propagandy pojawił się po 2014 roku we władzach państwa ukraińskiego. W lutym 2022 roku wstążką św. Jerzego oznaczone były oddziały Rosgwardii, nacierające na Ukrainę. Źródło: https://studiowschod.pl/wstega-sw-jerzego-skazony-symbol/ [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. tłum.
[6] Por. https://www.vaticannews.va/uk/world/news/2018-11/akciyu-papa-dla-ukrainy-zaversheno-dopomoga-tryvaye.html [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[7] W 2018 roku o zaufaniu wobec papieża mówiło 34% badanych Ukraińców, a o braku zaufania – 16%. Źródło: https://ratinggroup.ua/research/ukraine/6541e0064f0288673205fbd06795b94c.html [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[8] W 2020 roku papieżowi Franciszkowi ufało 45% badanych, a nie ufało 14%. Źródło: https://razumkov.org.ua/uploads/article/2020_religiya.pdf [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[9] Takie słowa padły pod koniec kwietnia 2021 roku z ust kardynała Leonarda Sandri. Wołodymyr Zełenski uważał, że Watykan – to idealne miejsce na rozmowy pokojowe z Władimirem Putinem. Źródło: https://zaxid.net/papa_frantsisk_gotoviy_doluchitis_do_peregovoriv_mizh_zelenskim_i_putinim_n1518174 [dostęp: 24 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[10] Por. https://www.politico.com/news/2022/03/06/pope-francis-dispatches-2-cardinals-to-ukraine-00014429 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[11] Por. : https://zaxid.net/papa_frantsisk_utrativ_zvyazok_iz_realnistyu_n1542349#:~:text=Однак%20моє%20найбільше,в%20такому%20ключі [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[12] Papież mówił, że wojna w Ukrainie jest opłacalna przede wszystkim dla handlarzy bronią. Apelował, żeby „się nie bawić z Ukrainą”, najpierw dostarczając jej broń, a potem rozpatrując możliwość rezygnacji z dostaw Por. https://zaxid.net/papa_frantsisk_zaklikav_soyuznikiv_ukrayini_ne_grati_v_igri_z_postachannyam_yiy_zbroyi_n1571391 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[13] Por.: https://zaxid.net/hresna_hoda_u_rimi_ukrayinka_i_rosiyanka_predstavlyat_bratni_narodi_n1540860
[14] Por.: https://zaxid.net/vatikan_skasuvav_zustrich_papi_rimskogo_z_patriarhom_rpts_kirilom_n1541538 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[15] Por.: https://zaxid.net/premyer_ugorshhini_zayaviv_papi_frantsisku_shho_rf_zavershit_viynu_do_9_travnya_n1542079 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[16] Papież mówił, że albo odwiedzi oba wspomniane kraje, albo żadnego z nich. Por.: https://zaxid.net/papa_rimskiy_zayaviv_shho_priyide_do_kiyeva_za_umovi_yakshho_zmozhe_vidvidati_i_moskvu_n1559570 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[17] Wiemy jednak o dwu antytotalitarnych encyklikach Piusa XI, potępiających nazizm i komunizm, wydanych w marcu 1937 roku. Por. https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/112737,Dwie-antytotalitarne-encykliki-Piusa-XI.html [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. tłum.
[18] Por.: https://zaxid.net/papa_frantsisk_nazvav_propagandistku_daryu_duginu_nevinnoyu_zhertvoyu_viyni_n1548510 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[19] Por.: https://zaxid.net/mzs_viklikalo_apostolskogo_nuntsiya_cherez_slova_papi_frantsiska_pro_smert_duginoyi_n1548630
[20] Por. https://zaxid.net/mzs_viklikalo_apostolskogo_nuntsiya_cherez_slova_papi_frantsiska_pro_smert_duginoyi_n1548630 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[21] Por.: https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2022-11/pope-flight-three-wars-century-pacifist-interview-bahrain.html [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[22] Por.: https://zaxid.net/papa_rimskiy_porivnyav_rosiysku_agresiyu_z_natsistskoyu_nimechchinoyu_n1554158 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[23] Por.: https://zaxid.net/vatikan_znovu_poyednav_ukrayinu_i_rosiyu_u_hresniy_dorozi_n1561326 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[24] Por.: https://zaxid.net/papa_rimskiy_u_velikden_poprosiv_dopomogi_ukrayini_na_shlyahu_do_miru_ta_svitla_rosiyanam_n1561376 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[25] Por.: https://zaxid.net/papa_frantsisk_zaklikav_brativ_z_rosiyskoyi_vladi_povernutisya_v_zernovu_ugodu_n1568272 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[26] 25 sierpnia 2023 roku, w trakcie spotkania młodzieży katolickiej z całej Rosji, zebrani w bazylice św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Sankt-Petersburgu połączyli się online z Franciszkiem. Źródło: https://cathmos.ru/vy-sobralis-chtoby-byt-edinoj-czerkovyu-telemost-rossijskoj-molodyozhi-s-papoj-francziskom/ [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. tłum.
[27] Por.: https://zaxid.net/vatikan_poyasniv_slova_papi_frantsiska_pro_spadshhinu_velikoyi_rosiyi_n1569909 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[28] Por.: https://zaxid.net/papa_frantsisk_vipravdavsya_za_zgadku_rosiyskih_imperatoriv_n1570264 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[29] Por.: https://zaxid.net/vatikan_poyasniv_slova_papi_frantsiska_pro_potrebu_pidnyattya_ukrayinoyu_bilogo_prapora_n1581470 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[30] Por.: https://zaxid.net/dmitro_kuleba_vidreaguvav_na_zayavu_papi_frantsiska_pro_potrebu_pidnyattya_bilogo_prapora_n1581487 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[31] Por.: https://zaxid.net/mzs_ukrayini_viklikalo_poslantsya_vatikanu_cherez_skandalni_zayavi_papi_frantsiska_n1581542 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[32] Por.: https://zaxid.net/papa_frantsisk_nazvav_ukrayintsiv_ta_rosiyan_bratami_pid_chas_molitvi_za_mir_v_oboh_krayinah_n1599914 [dostęp: 25 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[33] Biuro Prasowe Watykanu poinformowało o tym w sobotę, 22 lutego. Por.: https://zaxid.net/vatikan_povidomiv_pro_pogirshennya_stanu_zdorovya_papi_rimskogo_n1604506 [dostęp: 26 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[34] Por. https://www.eurointegration.com.ua/news/2022/09/29/7147757/ [dostęp: 26 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[35] Por.: https://zaxid.net/papa_frantsisk_rozpoviv_pro_tayemnu_mirotvorchu_misiyu_vatikanu_v_ukrayini_n1562641 oraz https://www.pap.pl/aktualnosci/news,1567320,papiez-trwa-misja-w-sprawie-pokoju-na-ukrainie-jeszcze-nie-jest-publicznie [dostęp: 28 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[36] Por.: https://zaxid.net/sekretar_rnbo_prokomentuvav_mirotvorchi_initsiativi_papi_frantsiska_n1562780 [dostęp: 28 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET.
[37] Autor jest znany ze swych publikacji o charakterze antypolskim, por.: https://www.istpravda.com.ua/authors/4ca3e4095475a/ [dostęp: 28 kwietnia 2025 r.] – przyp. tłum.
[38] Por.: https://www.facebook.com/oleksandr.zinchenko/posts/pfbid022e1pL6DpU8S1rkcxy6buiXKHw7DvggS5jWU6abzZx77HsYxy13bx4WP49oAFRbuhl i https://www.facebook.com/oleksandr.zinchenko/posts/pfbid02YgMT2guKWscbw17XyPYZFSynmQpWw1ZafmvCLM8HihRuVvEgsMzxNNNwiSMwRzeBl?locale=uk_UA [dostęp: 28 kwietnia 2025 r.] – przyp. red. ZAXID.NET. We wpisach na FB autor sam doprecyzowuje, że Ukraińcy zebrali pieniądze na 2 drony, które nazwali Kola [zdrobnienie od Mikołaja, gdyż chodziło prezent dla armii na dzień św. Mikołaja] i Mychajłyk [zdrobnienie, nawiązujące do św. Michała Archanioła]. Papież Franciszek przekazał pieniądze na zakup trzeciego drona, który nazwano Santa. Ołeksandr Zinczenko mógł ujawnić powyższe informacje dopiero po śmierci papieża, co też uczynił.